De Grote of Sint-Maartenskerk werd gebouwd in de veertiende en vijftiende eeuw en geldt als een van de best bewaarde voorbeelden van de Nederrijnse laatgotiek in Nederland. Een belangrijke rol bij de bouw van dit indrukwekkende rijksmonument was weggelegd voor de in Zaltbommel geboren bouwmeester Gisbert Schairt.
Kenmerkend voor de kerk is de hoge middenbeuk, die boven de zijbeuken uitrijst. Hierdoor ontstond een elegante venstergang, een karakteristiek element van de Nederrijnse laatgotische bouwstijl. Het overvloedige daglicht dat door de hoge ramen naar binnen valt, gecombineerd met de warme kleurstelling van het interieur, creëert een bijzondere sfeer waarin monumentaliteit en intimiteit op unieke wijze samenkomen.
Een van de absolute hoogtepunten van de kerk wordt gevormd door de ruim vijftig middeleeuwse gewelfschilderingen. Deze kunstwerken zijn met grote zorg gerestaureerd en geven bezoekers een indrukwekkende indruk van de rijkdom en schoonheid van het oorspronkelijke middeleeuwse interieur.
Een bezoek aan de Grote of Sint-Maartenskerk is daarmee niet alleen een ontmoeting met eeuwenoude geschiedenis, maar ook een unieke architectonische en culturele belevenis.
Het monumentale orgel van de Grote of Sint-Maartenskerk kent een rijke en bijzondere geschiedenis. In 1783 begon de Rotterdamse orgelmaker Andries Wolfferts met de bouw van het huidige instrument. Daarbij maakte hij gebruik van waardevol pijpwerk uit het orgel dat Matthijs Verhofstadt in 1723 had gebouwd. Ook dat orgel bevatte op zijn beurt nog ouder pijpwerk, waardoor het instrument vandaag de dag nog altijd beschikt over een unieke Bourdon 8′ van orgelmaker mr. Peter Jansz de Swart, daterend uit het einde van de zestiende eeuw.
Hierdoor verenigt het orgel meer dan vier eeuwen orgelbouwgeschiedenis in één instrument. De indrukwekkende, rijk versierde orgelkas vormt een ware blikvanger in het interieur van de kerk en behoort tot de mooiste historische orgelkassen van Nederland.
Hoewel het orgel in zijn oorspronkelijke vorm een prachtige klank en een indrukwekkend uiterlijk bezat, bleek het voor de enorme kerkruimte en de destijds zeer grote kerkgemeente minder krachtig dan gewenst. Dit vormde aanleiding voor latere uitbreidingen en verbeteringen, waardoor het instrument zich ontwikkelde tot het veelzijdige concertorgel dat het vandaag de dag is.
Tegenwoordig behoort het Wolfferts-Heijnemanorgel tot de meest bijzondere historische orgels van Nederland. Dankzij zijn rijke historie, karaktervolle klank en uitzonderlijke akoestiek vormt het het muzikale hart van de Grote of Sint-Maartenskerk en trekt het jaarlijks organisten en muziekliefhebbers uit binnen- en buitenland.
Wie kent niet het bekende liedje: “En te midden van die rommel, dreef de torenspits van Bi-Ba-Bommel.” Wat veel mensen niet weten, is dat dit lied een historische kern van waarheid bevat.
Toen de toren van de Grote of Sint-Maartenskerk aan het begin van de zestiende eeuw werd voltooid, werd deze bekroond met een indrukwekkende, hoge gotische spits. De toren was daarmee een van de meest markante verschijningen in de wijde omgeving.
Het noodlot sloeg echter meerdere malen toe. In de zestiende eeuw werd de toren maar liefst drie keer door de bliksem getroffen. Bij de laatste inslag, in 1547, ging de imposante spits volledig in vlammen op. Als vervanging werd een kleinere spits geplaatst, maar ook deze overleefde de tand des tijds niet. In 1696 verwoestte opnieuw een grote brand de torenspits.
Hoewel er in de eeuwen daarna verschillende plannen zijn gemaakt om de toren weer van een nieuwe spits te voorzien, zijn deze nooit uitgevoerd. Daardoor heeft de toren nog altijd zijn karakteristieke, vlakke bekroning, die inmiddels onlosmakelijk met de skyline van Zaltbommel is verbonden.
Met een hoogte van ruim 73 meter blijft de toren van de Grote of Sint-Maartenskerk het hoogste gebouw van Zaltbommel en een herkenbaar baken voor iedereen die de vestingstad nadert.
Alle informatie over de kerkelijke gemeente is te vinden op de website van de Protestantse Gemeente Zaltbommel: pgzaltbommel.nl
De kerkdiensten op zondag (aanvang 10 uur) zijn in de Sint-Maartenskerk (zomer) of in zalencentrum het Anker (winter) .
